Joxean Agirre: "Kazetaritzak literaturaren aldean gutxi betetzen nau"

Enekoitz Esnaola

Argiñanonean
Argiñanonean.  Zarautzen egin genuen elkarrizketa Agirrerekin (han bizi da), Argiñano jatetxean. Karlos Argiñano bera azaldu zen une baten eta kasu egin zion Agirreri. Telebistako programako saioak grabatzera zihoan Argiñano.  

.30 urtean prentsan, dozena erdi pasa liburu, Bertsolari aldizkarian... Joxean Agirre beti idazten.

Azpeitian jaio zinen, 1949an. Nahiko azkar utzi zenuen, ordea, herria.

Bai, eta bizi izan nintzenean, Azpeitiko periferiakoa nintzen, Landeta goiko baserri batekoa, Koostitekoa. 16 bat urtera arte bizi izan nintzen Azpeitian, ikasten eta lanean, aspertu nintzen lanean, "nik kanpora joan behar diat ikastera" esan eta Donostiara joan nintzen batxilergoa egitera. Handik, Parisera. Harrezkero, kanpoan egin dut bizimodua.

Zer oroitzapen duzu herriaz?

Azpeitiarekiko harremanaz puntu bat aipatuko nuke: auzoko eskolan ibili nintzen bitartean ez nuen inguruarekiko inolako konponezinik sentitu, baina zortzi bat urterekin herrian Maristetan hasi nintzenean, halako esklusio sentimendu bat izan nuen, seguru asko garai hartan baserritar askok sentitu zutena. Atzerritartasun sentimendu hori adinarekin gainditu dute guztiek, baina ni gazterik kanpora joan nintzenez, atzerritartasun puntu horrekin jarraitzen dudala uste dut. Egia esan, maristek ere ez ziguten gehiegi lagundu integratzen.

Ez al dituzu, beraz, gogoko maristak?

Irakasle moduan txarrak ziren, baina pertsona bezala eskasagoak. Ni oso gorroto gutxiko pertsona naiz. Soldadutzatik Armadarekiko gorroto puntu bat geratu zait, baina maristekiko dudana neurriz kanpokoa da. Fisikoki ere deformeak gogoratzen ditut, eta ez dut sekula ahaztuko goizetan nola joaten ziren parrokira mezatara, besapean misala eta burumakur, inori egunak ematera ausartu gabe.

Nolako Azpeitia zen orduan?

Gipuzkoako beste herri batzuk baino itxiagoak ziren Azpeitia eta Azkoitia. 17-18 urte genituela garaiko gazte guztiak mezatara joaten ziren igandeetan eta joateari utzi genionak kontatuak ginen, Xabier Saldias eta beste bizpahiru. Garaitsu hartan zabaldu zuen Potxu-k Gau-Txori dantzatokia eta, aipatu zutenez, igande goizeko mezatan herriko apaizek dantzaleku horren kontra hitz egiten zuten. Gu ordurako Illarrara joten ginen, Azkoitira; ordurako erromerien etapa bukatua zegoen. Tarteka Tolosara ere joaten ginen eta han neska-mutilen kuadrilak ikusten genituen. Azpeitian, bat edo beste salbu, denak kuadrila unisexak ziren, eta kalean gora eta behera ibiltzen ginen parean begiko zenuen neskari diosalen bat eginez.

Noiz joan zinen Parisera?

1969an. Garaiko giro politikoa ere beste herri askotan baino itxiagoa zen Azpeitian eta Azkoitian. ELAko militanteak, EGIkoak eta ezker abertzalearen inguruan mugitzen hasitakoak kontatuta, hogeita hamarren bat izango ziren. Ulertuko duzu, beraz, Parisera joan ginenean, bizkaitarrek esaten duten moduan ‘aluzinetan’ egotea.

Parisera zertara, ordea?

Ikastera; Soziologia. Hemengo unibertsitateak oso hilak zeuden orduan eta Pariskoak, aldiz, Soziologia eta horrelako ikasketetan puntakoak ziren. Lau urte egin nituen han.

Joateko erabakia hartu zenuenean, zer zioten etxean?

Ni oso libre bizi izan nintzen. Etxean diru gutxi eskatzen bazenuen eta ondo ikusia bazinen, arazorik ez. Dena dela, aitak esaten zidan: "Hi zer ikasten ari haiz: ofizinarako edo tailerrerako?". Lan intelektuala eta eskukoa bereizten zituen, baina ez karreren artean.

Zeinekin joan zinen?

Nire aurretik, azpeitiarren bat aipatzearren, han zen Donato Unanue. Baina gu taldeak eginda joan ginen, inguruko herrietakoak. Garai hartan, gainera, euskal iheslari ugari zen Parisen.

Sosak?

Lana egiteko modu erraza zegoen Parisen: gauez hoteletan zaindari, bulegoak garbitzen... Neuk horrelako lanetan jarduten nuen. Nahi zuenak bazuen lanik. Gainera, oso diru gutxirekin moldatzen ginen gu. Asteburuetan Euskal Etxean ibiltzen ginen asko.

68ko maiatzeko Parisen garaiak ziren...

Intelektualki oso interesgarria, benetan. 68ko maiatzaren arrastoak erabatekoak ziren han: giroa, mundu guztiko jendea zegoen, lider politiko ugari, ezkerreko mugimenduek egundoko indarra zuten Frantzian, unibertsitatearen funtzionamendua... Esaterako, oso normala zen klasera kontra pentsatzen zuen jendea gonbidatzea. Espainiako Estatuan, aldiz, frankismoa zegoen artean. Pentsa, beraz, aldea.

Eroso sentitu zinen.

Eroso bakarrik ez. Guretzat, urrezko aroa izan zen. Gure belaunaldikoen artean oraindik badira batzuk urtero Parisera joaten direnak egunak pasatzera.

Zertan markatu zintuen Parisek?

Politika asko bizi izan nuen 30 urtera arte, eta guk handik ‘bagaje’ kulturala eta humanoa ekarri genuela uste dut.

Garai hartako kontuak ez al dituzu idatzita?

Ez. Hala ere, orain idazten ari naizen nobela berrian —La lutte finale-n— belaunaldi haren kontuak idazteko asmoa dut. Joera dago belaunaldi hartaz testu transzendental samarrak egiteko, serioak, baina ni klandestinitatearen parodia egiten saiatzen ari naiz.

Paristik nora?

Soldadutzara: Caceres eta Madrilera. Historian matrikulatu nintzen. Soldadutza bukatu eta Eibarko Ikastolan bi urte egin nituen, Historiako bigarren ikasturtean.

Eta 1977an, kazetaritzara: Egin-era. Orduan sortu zuten egunkaria.

Anjel Lertxundik deitu zidan, ea egingo al nituen itzultzaile lanak. Ezagutzen ninduen, nahiz eta gutxi idatzia nintzen artean; Egan aldizkarian ipuinen bat. Segituan herri informazioa jorratzera pasatu nintzen, Donostiakoa. Haiek udalbatzarrak orduan Donostiakoak!

30 urte pasatu dira eta kazetari segitzen duzu, Gara-ren Gaur8 gehigarrian.

Esan izan dut ez naizela kazetari sentitzen, baina kazetaritza urte askoan asko bizi izan dut; entrega handiarekin, energia asko ematen nion. Lanbide honetan ondo sentitu nintzela uste dut. Banuen sinesmen bat elkarrizketa eta erreportaiekin; iruditzen zitzaidan elkarrizketekin bi orduan pertsona bat ezagutzera iristerik bazela.

Eta?

Uste dut ez zarela iristen. Askoz zentratuz gero-eta, usaina hartzera heltzen zara. Adibidez, Mikel Laboarekin-eta egin nituen elkarrizketetan, bi saiokoak egin nizkien, pertsona hobeto ezagutzeko asmoz.

Gutxi zineten orduan euskaraz idazten zenutenak prentsan.

Hiruzpalau lagun.

Gazteleraz ere idazten duzu. Eroso?

Bai. Badakizu non egiten duzun lana: erdal egunkari batean. Gainera, behin ere ez naiz arraro sentitu.

1986tik 1990era euskarazko astekari bateko zuzendaria izan zinen: Hemen-ena. Egin-en enpresak ateratzen zuen. Esan izan duzu euskarazko egunkari bat sortzeko "entrenamendua" zela hura.

Sorrera ez zen behar bezalakoa izan, gauzak presaka egin zirelako: Deiak egunkariak Eguna astekaria atera behar zuen, diru laguntzak zeuden... Baina, tira, lan talde ona osatu genuen, gaztea. Produktu hibridoa zen hura: erdi egunkari —froga egin nahi zen—, erdi astekari.

Uste al zenuen erdal komunikabide baten enpresatik sortuko zela euskarazko egunkaria?

Ez. Eta ez dut uste inork sinesten zuenik hori, nahiz eta inoiz aipatu zen. Sinetsi nahi zena, Egin-eko euskara portzentaia gehitzen joango zela zen. Gaur egun Gara-k euskara gehiago darabil, baina horrek muga nabarmena du: salmenta. Beti egongo dira erdaldunak kexatuko zaizkizunak egunkarian euskararen presentziaren batez bestekoa %30-40ra igotzen baduzu.

1990ean itxi zen Hemen. Urte berean sortu zuten, Argia astekariak bultzatuta, euskaraz- ko egunkaria: Euskaldunon Egunkaria. Zeu izango zinen orduan prentsan euskaraz idazten esperientzirik handienetakoa zuena. Deirik izan al zenuen Egunkaria-n hasteko? Tentaziorik?

Egunkaria-k naturaltasunez jokatu zuen, beste enpresetan zeuden kazetari euskaldunak bakean utzita. Ni bezalakoak egokitu- ko ginatekeen Egunkaria-ren proiektuan, baina logikoa zen bakean uztea gu, eta ez dut uste deirik jaso behar nuenik ere. Gainera, segituan ugaldu ziren kazetari euskaldunak.

Zenbateko aurrerapena eman da?

Sekulakoa. Kazetaritza genero aldetik (albisteak, erreportaiak, elkarrizketak...) gazteleraz leitzen duzu, euskaraz leitzen duzu, eta ez dago alderik. Maila ona dago. Agian, iritzi arlorrean dago maila hobea erdarazkoetan. Baina euskara egina dago jadanik.

Esaten zenuen Hemen-ekin astekari normal bat egin nahi zenutela, jendea ez zedila ohartu euskaraz egina ze-goela...

Badakit guk orduan, duela 20 urte, ez genuela lortu hori, baina gaur egun lortu egiten da. Gaurko belaunaldi gazteek normaltasun osoz leitzen dute euskaraz, eta euskarazko egunkari batera jotzen badute, produktu hori ona delako da. Normaltasuna lortu da hor.

Oraindik gaztelerazko egunkariak dira nagusi.

Ohartu behar gara, ordea, El Diario Vasco ondo egindako egunkaria dela, tarteka PPren parrastak izan arren: politika gai gutxi ditu, gizarteko asko, kiroleko asko... Politikoki absurdoa da, baina... Egin eta Gara atera zirenean, 1977an, garai bat egon zen El Diario Vasco oso gaizki ibili zena eta akabera emateko moduan izan ziren [1978an Espainiako Poliziak Gipuzkoako orduko egunkaririk salduena itxi egin zuen, La Voz de España, eta DV-k 30.000 aleko salmentatik 60.000rako saltoa eman zuen].

Hemen-en itxiera ezagutu zenuen. Egin-ena ere bai, bestelako arrazoi bategatik.

Kolpea sentitzen duzu baina, erreakzioa hain azkarra izan zen, Euskadi Informacion sortuta, azkenean horretara jartzen zarela, berrira; batik bat, kazetariok, idazten genuenak.

Bertsolaritza gertutik segitu izan duzu. Zeuk sortu zenuen Bertsolari aldizkaria, 1991n.

Aurretik hasi nintzen Egin-en bertsolaritzaz idazten, gaiaz prentsan ez zelako batere idazten. Deia-n zerbait Sakonak eta nik Egin-en. Indarrarekin heldu nion: finaleko kronikak, elkarrizketak, erreportaiak... Ez zen gaia sakontzea, horren berri ematea baizik. Dena dela, berdin jokatzen nuen euskal kulturako beste arlo batzuekin, komunikabideetan oso ezkutuan zeudelako: dantza... Jokoa ematen zuten. Gero ikusi da zenbaterainokoa eman duen bertsolaritzak komunikabideetan. Gertatzen da eszedentzia hartu nuela, eta buruan nebilkien aldizkariaren proiektua sortzea erabaki genuen.

Bertsozale Elkartetik kanpo sortu ere.

Eta hobeto. Garai hartan, egia esan, elkartekoak proiektu askorekin zebiltzan eta ez zuten beste lanik nahi, nahikoa zeukaten. Beti izan dut, ordea, bertsolaritzako jendearen laguntza —Joxerra Garciarena, Andoni Egañarena...—, eta Elkar argitaletxeak ere lagun zuen inprimategian 1. zenbakia botatzeko.

Zergatik izan zen mesederako elkartetik kanpo sortzea?

Elkarteak berak sortu izan balu, Bertsolari-k buletin itxura handiagoa izango zukeelako. Nik, aldiz, kazetaritza nahi nuen landu, eta askatasun handia izatea. Elkarteko arduradunek beti eskertu didate hori.

Oraindik segitzen duzu Bertsolari-n.

Hein batean, nire neurrira egindako aldizkaria da, baina gaur egun agortuxe ikusten dut. Hortaz, txarra ez nik uztea. Hamasei urtean hor nago, eta gehiegi ikusten ditut neure eskua, maniak... Aurten uzteko asmoa daukat. Xabier Mendiguren Elizegirekin hitz egin dut, ea hartzen duen. Urtebete-edo egingo genuke elkarrekin, baina garrantzitsuena beste aro bat hastea da: beste formato bat, beste diseinu bat, edukian aldaketak. Orain arte ikuspegi humanotik landutako produktua izan da, eta baliteke gero ikerketa, pentsamendu, eztabaida gehiago izatea, behar dituelako. Kazetaritza ere jorratu beharko luke. Oreka topatu, azken batean.

Pena ere emango dizu uzteak.

Bai, Bertsolari aldizkari honek baduelako bere xarma. Ez dit lan askorik ematen: urtean afari batean urteko zenbakien gai nagusiak planifikatu, ondoren gaiak egokitu, lanak banatu, igande arratsalde batzuetan lan egin... Denbora-pasa bezala egiten dut, gustatzen zaidalako. Baina maite dut aldizkaria eta gustatuko litzaidake beste bide bat hartuko balu.

"Ikuspegi humanoa", esan duzu. Erraza izan al da?

Ez beti eta ez denekin. Izan ere, bertsolariek oso bizimodu sakabanatua daramate, orain hemen daude, gero han, eta zaila da haiekin geratu, jarri eta hitz egitea elkarrizketarako. Gazteekin errazagoa da, hala ere. Nik uste bertsolari zaharrek baino modu arinagoan tratatzen dutela bertsolaritza, zaharrak transzendentalagoak dira. Hala, gazteek aldizkaria euren arteko topagune bezala ikusten dute eta haien artean badu presentzia.

Liburuak ere idatzi dituzu, eta beste batekin ari zara.

Gaztetxoa nintzela hasi nintzen neure gauzak idazten, poemak-eta. Hamasei urterako euskal klasikoak leituta nituen. Giroa zegoen horretarako, euskararen aldekoa. Idazle izateko dohain batzuk nituela uste nuen, baina hamasei urterekin-edo erabaki nuen utzi egin behar nuela. Izan ere, orduan politikak hartzen zuen nigan ere gaina, premia handiagokoa zelako. Idazteari 30 urterekin heldu nion berriz ere, baina urteetako hutsune horren falta sentitzen dut, formazio falta hori.

Zure gazte garaian ezin al zitezkeen biak jorratu, politika eta literatura?

Literatura luxu bat bezala hartzen zen garai haietan. Politikak jaten zuen ia dena. 70eko hamarkadan aldaketa handi batzuk zetozen eta guk hor parte hartu beharra genuen, gizartea nahi genuen lekura eraman nahi genuelako. Literaturak ez du gizartea aldatzen, pertsona baizik. Gizartea politikak aldatzen du, eta gu oso konbentzituta geunden.

Eta zergatik heldu zenion berriro literaturari?

Politikaren betiko desenkantuagatik asko. Arrazoi pertsonalak ere baziren: autoanalisia, adineko krisiak... Nire plazera bilatu nahi nuen literaturan.

Topatu al duzu?

Handia.

Egunkarian, aldizkarietan, liburuak... Beti idazten.

Bai, eta beti bi ordenadora izan ditut: bat prentsarako, bestea liburuetarako. Etxean portatil bat literatura idazteko dut eta beste bat lanerako (egunkarikoa idazteko —erredakzioan ezin dudanean egin—, Ikastola aldizkarikoa, Bertsolari-koa).

Psikologikoa al da bi ordenadora izatea?

Erabat. Desberdina da niretzat batean idatzi edo bestean. Portatilekoa askoz lasaiago, mantsoago idazten dut. Egunkarian, aldiz, abiadan idazten dut eta fama hori daukat; mantendu nahi dut, gainera, fama... Zergatik batean mantso eta bestean azkar? Kazetaritzan izugarrizko exijentziarik ez dudalako. Literatura, aldiz, oso motela da, pazientzia ariketa bat, egunero piztu portatila eta hitz batzuk kendu, jarri...; etengabe horren gainean. Gertatzen zait: goizean literaturako hamar lerro idatzi igual eta eguna salbatzea, etxetik irten eta egun horretan pasatzen denak inporta ez izatea bezala.

Kazetaritzak ere beteko zaitu oraindik, ezta?

Bai, betetasun pixka bat ematen dit. Literaturaren aldean gutxi, ordea.

Dozena pasa liburu idatzi dituzu. Zein duzu gustukoena?

Azkenekoa, Romain zen bere izena. Beste batzuekin ere gustura geratu izan naiz. Batzuk garaiz kanpokoak dira dagoeneko, baina ondo idatzita daudela uste dut. Txillardegiri egin zion elkarrizketa liburuarekin, aldiz, ez nintzen batere emozionatu —ezta hura ere—; ez dago ezer originalik.

Noiz aterako duzu La lutte finale?

Joseba Jaka beka irabazi dut hori idazteko eta hurrengo urteko irailean bukatzeko epea daukat. 2008ko Durangoko Azokan kalean izango da.