Gurutz Ansola: "Helburua ez da euskara ez galtzea, hizkuntza normala euskara izatea baizik"

Enekoitz Esnaola

 
Ansola -argazkian eskubian- Gipuzkoako Batzar Nagusietan. Ezkerretik, Jose Antonio Ardanza, Jesus Egiguren, Ramon Jauregi eta Imanol Murua. 
Azpeitiko plazan, gaztetan. 
Parisen. 
Jose Mari Bastida eta Imanol Muruarekin, Azpeitian udaletxeko arkupetan. 

.80 urte dituen zeinek irakurtzen ditu normal-normal Berria eta Hitza? Ez dira asko egongo. Gurutz Ansola (1924) da horietako bat. Donostian bizi da, etxean hartu gaitu elkarrizketa egiteko, eta hantxe ditu Berria eta Irutxuloko Hitza. Ez harritu, ordea.

Uztarriak ohorezko bazkide egin zaitu, euskararen alde egin duzun lanagatik. Noiz hasi zinen euskararekiko kontzientzia izaten?

Gasteizen, seminarista nintzela. Hamasei urterekin seminariora joan nintzen, eta sei urte pasatu nituen. 1940a zen joan nintzenean. Lehendabizi Bergaran urte bat, eta gero bost Gasteizen. Han euskararen arazoa bizitzen hasi ginen, euskara zeharo baztertuta zutelako, debekatuta. Orduan hasi zitzaidan kontzientzia sortzen, eta hango nagusiak igarri zidan euskararekiko neukan zaletasuna, handik irtetean neuri ezer ez pasatzeko desioa erakutsi zidalako. Bestetik, oroitzapen ona dut seminarioko garaiaz; izan ere, humanitatea esaten dena —latina, grekoa...— asko lantzen ziren han, filosofia ere bai, eskolastikoa; mundu berri bat ikusten hasi nintzen, kultura berri bat.

Eta Gasteiztik nora joan zinen?

Donostiara, 1946an. Urtebete egin behar nuen batxillerra bukatzeko. Ondoren, berriz, Deustura. Han egin nuen karrera: Ekonomia eta Eskubideak. Garai interesgarria izan zen. Orduan sortu zen Ekin taldea, eta horko parte nintzen neu ere. Txillardegi, Iñaki Gainzarain... ziren beste kide batzuk.

Deustutik nora?

Atzera Donostiara. Orain arte. Lagunak egin nituen, ikasle mundua bizi genuenok biltzen hasi ginen, euskaraz irakurtzen, lantzen. Zeuden baliabideak aprobetxatu behar ziren horretarako, eta haietako bat Zeruko Argia aldizkaria zen. Han idazten hasi nintzen.

Zein zenituzten buru orduan?

Karlos Santamariak lagundu zigun asko. Ahal den toki guztietan sartzen ginen euskararen alde. Orduan ofizialtasunik nola ez zegoen, Elizaren babesean zeudenak ziren ofizialtasuna zuten guneak; gune haiez baliatzen ginen zerbait egiteko. Oargi-n ere sartu ginen, Donostian, Getaria kalean, eta hara joaten ginen ikasleak, langileak... Horrela hasi ginen euskararen gaiaz arduratzen.

Espainiako Gerra Zibilak (1936-1939) Azpeitian harrapatu zintuen.

Eta gogoratzen naiz batailoiak nola biltzen ziren herriko plazan. Eta gogoratzen naiz jendea nola joaten zen frontera. Gero arratsaldean frontetik etorri egiten ziren, eta niri horrek atentzio handia ematen zidan; Loiolan zegoen kuartela eta iluntze aldera etortzen ziren. Eta Azpeitia erori zenean, inpresio handia egin zidan Francoren aldeko soldaduak herrian nola sartu ziren ikusteak; Landeta aldetik lasterka sartu ziren. Gu orduan Errebalean bizi ginen, eta herrian sartzen ikusi nituen; astotegi aldera joan ziren haiek, tiroka eta. Gure etxean aita eta osaba-eta elkarrekin bizi ginen, bost anai-arreba ginen, eta aitak Bizkaira alde egin zuen, gerrara, eta orduan pixka bat umezurtz bezala gelditu ginen. Francoren aldeko tropengana arrimatzen ginen, jateko, gisatuak eta; nik ez nuen goserik pasatu, gizenduta egon nintzen... Bizkaitik gorpuak hiletarako ekartzen zituztenean ere inpresio handia sortzen zidan horrek, Azpeitiko gazte asko hil zelako frontean; Francoren tropak Gipuzkoan sartu zirenean, izan ere, hemendik gazte asko Bizkaira joan ziren gerrara.

Ekin-en parte hartu zenuela esan duzu. Abertzaletasunean, beste ildo bat zen hura.

Ni ibili nintzen denboran, ordea, Ekinen, batik bat, kultur lana egiten genuen.

Adibidez, zer irakurtzen zenuten?

Nik neuk asko, Orixe, Lizardi eta Axular. Lehenago, gazte garaian behin, hemezortzi bat urterekin, oporretan, On Kixote leitu nuen, eta ikaragarrizko grazia egin zidan liburuak, poz algarak sortzen zizkidan. Gero, Frantziako obra asko leitzen genuen; Karlos Santamariak Frantzian harreman handia zeukan, eta guk Santamariarekin. Frantziako obrak eragin handia izan du nigan. Eta aldizkariak ere leitzen genituen: Egan, Jakin... Aldizkariak aipatu dituzu.

Zeruko Argia-n jardun zenuen.

Erdi hilda zegoen Zeruko Argia orduan, eta kaputxinoek toki bat eman ziguten, laguntza handia, eta geure lanak egiten hasi ginen. Asko hartu nuen parte, ia egunero joaten nintzen: zuzendaritzan egon nintzen, idatzi egiten nuen; batez ere, ekonomiaz, Ekonomia irakaslea izan nintzelako.

Gaur egun ere ez da erraza ekonomiaz euskaraz aritzea. Zuk garai hartan nondik lortzen zenuen euskarazko lexikoa ekonomiarako?

Nik asko irakurtzen nuen, baina ez ekonomiaz soilik; literatura... Eta gizarte honetan arlo baterako erabiltzen ditugun hitzek besteetarako ere balio dutenez maiz, nik horrela ‘lapurtzen’ nituen hitzak. Adibidez, ‘kutsadura’; ez dakit non ikusi, jaso eta ekonomiara. Batzuetan asmatu egin nuen, besteetan ez.

Ekonomiaz jardutean, ikuspegi propioa zenuen.

.1960ko hamarkadan hemen ikaragarrizko hazkundea zegoen eta mundu guztiak ikusten zuen inoiz ez bezalako etorkizuna zeukala euskal ekonomiak bide hartatik joanda. Baina nik azpimarratzen nuen ez zela hori horrela, Euskal Herriko ekonomia deskapitalizatzen ari zela nioen, politikaren eraginagatik. Esate batera, deskapitalizazio hori ikusten zen, Madrilek zergak hemendik jaso baina gero hemen bertan askoz gutxiago inbertitzen zuenean; azpiegituran, irakaskuntzan, ikerkuntzan eta abarretan, Euskal Herriak ematen zuena baino gutxiago jasotzen zuen. Eta, bestetik, Madrilek eragozpenak jartzen zituen Euskal Herrian industria aurreratua jartzeko; ematen zituen baimenak, baina industria tradizionala bultzatzeko, siderurgia astuna (Labe Garaiak, adibidez), horrela langile, peoi asko erabiltzeko, eta horren ondorioz, kanpotik jendea ekartzeko. Bazegoen asmo politikoa hor. Beraz, erakutsi nahi nuen gauzak ez zihoazela jendeak esan bezain ondo. Liburu bat atera nuen: Euskal Herriko ekonomiaz 1955-1967.

Eta jendeak zer zioen zure ikuspuntuaz?

Bi eratara zegoen jendea kontra. Batetik, ezkertiar jendeak ez zuen ondo ikusten nik hori esatea, asko defenditzen zituztelako kanpotik zetozenak, eta iruditzen zitzaien etorkinak euren arazoekin etorriko zirela eta abar azpimarratzen nuela. Nik ez nituen langile haiek kritikatzen, ezarri zen ekonomia eredua baizik baina... Eta, bestetik, frankismoari ez zitzaion askorik gustatu neure liburua. Hala, liburu hori bahitua izan zen, baina argitaratu eta gero. Dena dela, liburudendetatik-eta kendu egin zuten. Eta auzitegitik deitu ninduten, deklaratzera.

Azpeitira ez zen etorkin asko-asko ere etorri orduan?

Ez zegoelako industria handirik. Azpeitian lantoki txikiak zeuden, batik bat. Marcial Uzin zegoen, baina artean ez zen hain handia ere. Eta Azpeitian egur tailer asko zegoen. Zumarraga aldean handiagoa izan zen kanpokoen etorrera, lantoki handiagoak zeudelako. Industria motak ere bazuen eraginik.

Horregatik ere eutsiko zion gehiago Azpeitiak euskarari, ezta?

Dudarik gabe, kanpotik hain jende asko ez etortzeak ondorena izan zuen hor.

Nola idazten zenuen?

Eskuz. Beti. Oharrak blok batean hartzen nituen [eta blok zahar bat erakusten du; 1967ko oharrak ditu, besteak beste], gero forma eman artikuluei eta hala eramaten nituen Zeruko Argia-ara. Beste batzuetan, Diputaziora joan eta Koldo Mitxelenari ematen nizkion, hark eraman zitzan. Zinema kritikak ere idazten nituen.

Gaur egun idazten al duzu?

Gutxi. Irakurri egiten dut asko. Begira, gai baten inguruan nabil orain: demokraziako azken oinarriak zein diren gogoeta egiten. Askok pentsatzen dute demokrazia legedia dela, baina legeditik beherago badago zerbait. Demokraziaren oinarria, gizakiaren eta gizartearen borondatean datza, eta filosofia politika horren inguruan ari naiz gogoeta egiten. Irakurri, berrirakurri... Frantziako lanak asko, berriz ere.

Frankismoan politikaz ere idatzi zenuen Zeruko Argia-n. Eragozpen asko idazteko?

Ez, liburuaren zera hori aparte utzita, ez nuen aparteko presiorik-eta izan. Guk Zeruko Argia, harpidedunei banatzen genien, eta pentsatzen dut frankismotik kontrolik izango zela, baina gertatzen da autozentsura handia zegoela orduan geure artean, eta, beraz, artikuluak ez ziren izango hain ‘larriak’ frankismoarentzat.

Ikastolen sorreran ere izan zinen.

Gipuzkoako Ikastolen Federazioko lehen presidentea izan nintzen, 1968-1969 aldean. Baina garai hartan nire lana, batik bat, ikastolak legeztatzen laguntzea izan zen. Elizaren babesean aritu ginen, hori zelako ikastolak legeztatzeko modu bat. Baina egiten genuen bestelako lanik: lokalak bilatu (Elizak zituenak), andereinoak prestatu (batez ere, Pakita Arregi, Karmele Esnal-eta aritu ziren horretan, pedagogia arloan), baimenak lortu, liburuak ateratzeko pedagogia gaiak begiratu, titulua zeukaten irakasleak bilatu...

Euskararen alde, euskal kulturaren alde frankismoan. Arriskurik ez?

Ez. Nire ustez, ikastola mailan ez zegoen arriskurik. Izan ere, gizartetik bertatik, herritik bertatik sortu zen mugimendua zen ikastolena, eta orduan presio handia egiten zuen herriak. Frankismoak ez zuen erraza kontra egiteko.

ETA sortu zen garai haietan sortu ziren ikastolak ere. Ez al zuen frankismoak hori dena lotzen, gaur egun Espainiako Estatuak hainbat gauzekin egiten duen bezala?

Hainbeste ez. Gaur errazago sartzen dituzte hainbat mugimendu ETAren zakuan. Alde horretatik, asko okertu dira gauzak, gogortu. Ikusi zer egin zuten Egunkaria-rekin. Estatuarentzat nahikoa da euskararen alde buru-belarri lana egitea, hori ETAren helburuen ildotik doala esateko, eta, beraz, denak bat dira. Argudio hori eguneroko ogia da gaur. Orduan gizarte gaiekiko ez zegoen giro hori, uste hori.

Politikara saltoa gero. Zergatik?

Politikaren harra txikitatik izan dudalako. Gure aita langile soila zen, baina dagoeneko gerra aurretik EAJko kidea eta herriko batzordekoa, gerrara joan zen gero...

Zeinek animatu zintuen politikan buru-belarri sartzera?

Federico Zabala tolosar historialaria oso laguna nuen eta asko bultzatu ninduen politikara.

Eta non eta noiz hasi zinen?

Hauteskundeak-eta hasi zirenean ESB inguruan ibili nintzen, baina ez nintzen hautagai izan. Txillardegi, Iñaki Aldekoa, Kepa Anabitarte... zeuden han. Porrot egin zuen eta EAJn sartu nin-tzen.

Ezkerra-eskubia borroka ideologikoa gaur aldean nabarmenagoa zen garai haietan, zu, ESBtik EAJra...

Ez naiz oso ondo akordatzen zergatik eman nuen pauso hura, baina baliteke garai haietarako EAJ ikusi izana zerbait egiteko bide egokiagoa bezala.

Eta gero, karguetara.

Gasteizko lehendabiziko Legebiltzarrean diputatu izan nintzen (1980-1984). Euskal hiztun bozeramailea nintzen EAJn; Emilio Gebara zen erdarazkoa, eta bozeramaile nagusia. Nik beti euskaraz egiten nuen, ohituta nengoen. Aurrekontuetako batzordeko lehendakari izan nintzen. Gero, EAJ zatitu zenean, EA sortu genuen, zuzendaritza nagusian egon nintzen, eta EAtik ere diputatu izan nintzen, baita Gipuzkoako Batzar Nagusietan lehendakari ere.

Euskarari buruz hasi gara. Hala bukatuko dugu. Nola ikusten duzu euskararen egoera?

Nik uste une ilunean dagoela, batik bat jende gaztearen erabilera aldetik. Arlo batzuetan aurrera egin da (literaturan, irakaskuntzan...) baina ahozko erabilera. Esate batera, azpeitiarrok euskara egiten dugun bezala, natural-natural, hori non egiten da? Jendeak gaztelania sartzen du asko. Guk etxean hamabi urteko iloba dugu, hark euskaraz primeran egiten du, guk bezalaxe, baina orain ikusten dugu gaztelaniara isuri handia duela. Ohitura hori zabaltzen ari da.

Eta hori saihesteko zer egin behar da?

Adibidez, gauza nabarmen bat: euskara erabili euskaldunon artean, edozein arlotan. Begiratu ETB1i berari; aspaldian beheraka doa. Izan ere, programa batzuetan gaztelania sartzen dute tarteka, poliki-poliki euskarari tartea jaten ari zaio gaztelera, euskararen mailan jartzen ari da: Goenkale-n, kiroletan... Eta entzuten al da ETB2n euskara? Ez. ETB1en gaztelania bai. Euskaraz ari direnen artean gaztelania sartzeko joera hori kaltegarria da, indarra hartzen joaten delako, gero ohartu gabe erdarazko espresioak irteten zaizkigu... Horrek euskara kutsatu egiten du.

Alde onik ere izango da...

Bai. Ni harritzen nauena da, eta miresten dudana da, ikustea zenbat jende dagoen euskararen alde lana egiten duena. Horrek benetan harridura sortzen dit. Eta gero, hainbeste premiari erantzuteko ekimenak, ideiak, ekitaldiak... Ez dut uste euskara galduko denik. Baina gure helburua ez da hizkuntza ez galtzea; gure helburua, gure hizkuntza normala