Suarekin dantzan, mamuekin xuxurla

Fernando Morillo

Fernando Morillo 

Txikiak, eroak eta ia errugabeak ginen orduan. Bazen astebete eskolako penitentzia amaitu genuela. Oraindik, ordea, zerbait falta zitzaigun udako oporretan geundela sentitzeko. San Joan sua, alegia. San Joan sua egiten eta erretzen gozatzea. Hura baikenuen oporren magian sartzeko derrigorrezko erritoa. Surik gabe magiarik ez.

Horrexegatik geunden han: erregai bila.

—Sartuko al gara? —elkarri begiratu genion laurok, urduri. Ausartuko al ginen?

Abandonaturiko eraikin zahar hark bi pisu zeuzkan, eta goroldioak jotako harrizko horma sendoa. Arratsaldeko bostak inguru izango ziren eta ez zegoen batere lainorik zeru garbian. Argia edonon. Han izan ezik. Eraikin zaharrak kale itsua osatzen zuen beste pareta zaharrago batekin, eta itzal ia hermetiko eta amaiezinez estaltzen zuen lekua. Hantxe geunden, bada, gu, etxeari begira. Izerdi hotzetan blai. Lehendabiziko aldia genuen. Bortitzena beti.

San Joan su ederra egiten ari ginen, baina ez genion nahikoa irizten. Inguruko auzoekin lehia ikaragarria izaten genuen, su handiena eta ederrena nork egingo. Ohorea zen jokoan. Geure ohorea. Etxez etxe joaten ginen eskean, eta jendeak denetatik ematen zigun sutarako: koltxoiak, aulkiak, aldizkariak, panpinak, telebistak… Dena pilatzen genuen San Joan suan. Gehiago behar genuen, ordea. Paulo VI kalekook denetan handiena nahi genuen, baina kontua zen Garate Anaia auzokoen San Joan sua bikainagoa zela gurea baino. Gu hura gainditu nahian genbiltzan, noski. Horregatik erabaki genuen abandonaturiko etxeetan sartzea, ea zer aurkitzen genuen ikusteko.

Bada, sartu ez sartu geunden oraindik lehendabiziko etxe zaharraren aurrean. Joxe izan zen lehena ausartzen. Lehen pisuko leihoetako bat hautsita zegoen, eta bagenekien, izatekotan, handik izan beharko zuela erasoa. Geure erasoa. Bi metro luze izango zen lurretik. Keinu egin nion Joxeri hanka nire eskuetan jarri eta gora egin zezan. Saiatu egin zen. Leihoko markoan pilatutako hauts mordoak labainkor bihurtzen zuen heldulekua eta zaila egin zitzaion ondo eustea, baina bizpahiru saiakeren ondoren lortu egin zuen. Igotzen lagundu zigun gero.

Gela txikia zen han aurkitu genuena. Txikia eta desordenatua. Desordenatue-gia. Ez ginen, nabari, gonbidapenik gabe sartzen ginen lehenak. San Joan surako erregai bila genbiltzan berez, hori genuen aitzakia. Berez. Zirrarak, ordea, besterik ere esaten zigun, eta piratak edo espioiak edo lapurrak izan gintezkeelako emozioak beste beldur guztiak menperatzen zituen.

Eraikina handia zen. Kanpotik ematen zuen baino bihurriagoa. Nahasga-rriagoa. Gure arnasa baizik ez genuen entzun minutu batzuez. Pixkanaka, lasaituz joan ginen. Etxeko beste gelei ere bisita egin genien. Hautsaren eta armiarmen erresuma zen hura, zerbait bazen, baina ugerraren azpian iraganaren oihartzun sarkorra entzun genezakeen. Ugerraren azpian bizitza izandakoaren aztarna zegoen: beste garairen bateko txanponak, koadroak eta liburuak han-hemenka, horma-erloju bat —deigarri bezain zatarra—, soineko bat edo beste, neskatxa irribarretsu baten argazkia —izkina batean, letra dardaratiz eta erdi-ezabatua, denborak ironia bilakatutako mezu laburra: “Beti-ko”—, mahai-tresnak… Beste noizbaiteko mamu mutuak balira bezala. Mutuak, bai. Baina, hunkidurak jota, haien ahotsak entzun genitzakeen. Denborak ahitutakoen xuxurlak geure ametsen elikagai bihurtu ziren.

—Begira! —oihukatu zuen Joxek, begiak zabal-zabal beldurrez. Txoko bateko apalean, liburu batzuek ia ezkutatuta eta guri barrezka bezala, buru-hezur bat zegoen. Ez dakit gutako nor hasi zen, baina konturatzerako korrika abiatu ginen guztiok. Leihotik jauzi egin eta gure kaleraino joan ginen ziztuan.

Jonen amakin egin genuen topo —leihoan zegoen beti, kuxkuxean—. Barrez hartu zituen gure asaldurak. Etxe hartan dentista bat bizi omen zen aspaldi, eta buru-hezurra lanerako edo apaingarri gisa izango zuela bota zigun. Ez genion sinetsi. Guk egia genekien: hilketa bat gertatu zen han, inolako zalantzarik gabe.

Gutxi balitz bezala, haserre geunden geure buruarekin, irten ginen moduan irteteagatik. Koldarkeria —zuhurtzia?— mozorrotu nahian, gauean itzultzea erabaki genuen. Laurok sartu ginen hautsitako leihotik, linterna bana eskuetan. Bat-batean, oraindik gela txikian geundela, isilpean, arnas-hots zaratatsuegia entzun zen.

—Isilduko al haiz!

—Ez nauk ni!

—Zein, ba?

Jode, ez zen gutako inor! Di-da jaitsi ginen berriro leihotik, bihotzak danbor zoro baten antzera. Berriro korrika gure kaleraino. Berriro topo Jonen amarekin. Hark, izorratzaile, arnas-hotsa apurturiko hodiren batek aterako zuela agertu zigun. Kaguenlaletxe, nola izan zitekeen hain itsu? Nabaria zen hots hura hildakoaren mamuak egindakoa zela! Arima erraturen bat, bekatuak-edo ordaintzen, edo berea izan zen buru-hezurra zaintzen. Auskalo!

Urte hartan ez genuen San Joan su handiena egin. Ez zitzaigun inporta. Garai batean —hori diote—, zeruaren eta lurraren arteko hartu-emana areagotzeko sutzar paganoak pizten omen zituzten, eta mitologiaz blaituriko kondairak kontatzen ziren haien inguruan. Horietako sua zen gurea, pagano eta magikoa. Ez, urte hartan ez genuen San Joan su handiena egin, baina ez zuen inork guk adina miretsi suaren dantza eroa. Kondaira miresgarrien ahotsa entzuten genuen gar bakoitzean.

Azpeitia, orduan, etxe zaharrez josita zegoen. Zer esanik ez, haietan sartzea debekatuta geneukan. Zer esanik ez, denetan sartu ginen —gazte-lizentzia gero—. Mamu gehiago aurkitu genuen etxe zaharretan. Bizitza printzak aurkitu genituen gugan. Sekula ahaztuko ez ditugun oporrak izan ziren.